Konkasör Rulman Arızaları: Belirtiler ve Önleme

Saatte 200-300 ton işleyen bir kırma eleme hattında rulman nadiren bir anda dağılır. Çoğu arıza haftalar önce iz bırakır: yatak kapağında biraz fazla sıcaklık, gres çıkışında rengi koyulaşmış yağ, elek boşta çalışırken duyulan kuru bir hırıltı. Bu izleri okuyan ekip rulmanı planlı duruşta değiştirir; okuyamayan ekip mili, yatak gövdesini ve bazen şaseyi de onarır. Aşağıda besleyiciden elek eksantrik grubuna kadar hattın rulman taşıyan noktalarını, belirtileri nasıl ayıracağınızı ve önleme planını sahada uygulanabilir biçimde anlatıyoruz.
Makalede geçen model değerleri ürün sayfalarımızdaki tablolardan alındı. Rulman tipi, gres miktarı, yağlama aralığı ve sıcaklık sınırı ise her makinenin kendi bakım kılavuzunda yazar; bu değerleri bir makineden ötekine taşımayın.
Arızadan önceki sessiz dönem
Bir rulmanın ömrü, yuvarlanan elemanlar ile bilezik yüzeyi arasında ince bir yağ filmi kaldığı sürece uzar. Film inceldiğinde metal metale temas başlar, yüzeyde önce mikroskobik çukurlar oluşur, sonra bu çukurlar pul pul kalkar. Bu ilerleme bir gecede olmaz. Arada geçen süre, bakım ekibinin elindeki en değerli zamandır, çünkü bu dönemde rulman hâlâ dönüyor, üretim sürüyor ve değişim bir sonraki planlı duruşa bırakılabiliyor.
Sahada sık gördüğümüz hata, ilk belirtinin "biraz ısınıyor, takip ederiz" denilerek kayda geçirilmemesidir. Kayıt yoksa eğilim de görülmez. Aynı yatağın sıcaklığını her vardiya aynı noktadan, aynı cihazla ölçüp deftere ya da otomasyon ekranına yazmak, pahalı bir kestirimci bakım yazılımından önce yapılacak iştir.
200-300 t/s hattında rulmanların yeri ve yükü
Bu kapasitede tipik bir hat; besleyici, primer kırıcı, gerekiyorsa sekonder kırıcı, bir ya da iki elek ve bantlardan oluşur. Her makinede rulmanın taşıdığı yük farklı karakterdedir. Çeneli kırıcıda eksantrik mil yatakları darbeli ve dalgalı bir basma yükü taşır. Darbeli kırıcıda rotor mili yüksek devirde döner ve rotor üzerindeki her kütle farkı yataklara doğrudan biner. Elekte ise yük sürekli titreşimdir; rulman hem dönmeyi hem salınım kuvvetini aynı anda karşılar. Aşağıdaki tablo, bu tonaj bandına giren ekipmanları ve rulmanın çalıştığı noktayı gösterir.
| Ekipman | Model | Kapasite (t/s) | Ana ölçü | Güç | Rulman noktası |
|---|---|---|---|---|---|
| Titreşimli besleyici | GNR 110 | 200-300 | 1100×4750 mm | 2x7,5 kW | Vibromotor ya da eksantrik tahrik yatakları |
| Primer çeneli kırıcı | GNRK 110 | 200-350 | Ağız 1100×850 mm | 110/132 kW | Eksantrik mil yatakları |
| Primer darbeli kırıcı | GNR PDK02 | 200-300 | Rotor 1400×1200 mm | 200 kW | Rotor mili yatakları |
| Lastikli mobil tesis | General 02 (GPS 1413) | 250-300 | Besleme 1000 mm | 660 kVA jeneratör | Rotor, elek ve bant tamburları |
| Üstten tahrikli elek | ELK-U2050 | 100-400 | 2000×5000 mm, 3 kat | 2×15 kW | 2 yataklama grubu, grup başına 2 elek rulmanı |
| Dairesel titreşimli elek | GNR 2050 | 100-400 | 2000×5000 mm | 18,5 kW | Eksantrik mil yatakları |
Sert ve aşındırıcı kayada hat genellikle GNRK çeneli kırıcı ile başlar; kireçtaşında ise darbeli primer daha ekonomik çalışır. Bu tercih rulman bakımını da değiştirir: çeneli kırıcıda gözünüz yatak sıcaklığında ve gres kirliliğinde, darbeli kırıcıda ise rotor dengesinde ve titreşimde olmalı. Diğer kırıcı tiplerinin ayrıntısı kırıcılar kategorisinde yer alıyor.
Belirtiyi doğru okumak
Rulman arızasının belirtileri başka arızalarla karışır. Kayış kayması, gevşek bir cıvata ya da kırma odasına sıkışmış bir taş da ses ve titreşim üretir. Ayrım yaparken üç işarete birlikte bakmak gerekir.
Sıcaklık eğilimi
Tek bir yüksek ölçüm çoğu zaman bir şey söylemez; yaz öğleden sonrası ile sabah ilk saat arasında fark olması doğaldır. Asıl işaret, aynı ortam koşulunda yatağın günden güne biraz daha sıcak çalışması ya da bir tarafın karşı taraftan belirgin farklı ısınmasıdır. Yeni greslenmiş bir yatağın ilk saatlerde ısınıp sonra dengeye gelmesi normaldir; dengeye gelmiyorsa fazla gres ya da sıkışmış bir conta aranır.
Ses ve titreşim karakteri
Sağlam bir rulman düzenli bir uğultuyla döner. Yüzey hasarı başladığında ses tıkırtılı ya da hırıltılı bir hâl alır ve devirle birlikte değişir. Besleme kesildiğinde ses kayboluyorsa sebep büyük olasılıkla malzeme akışındadır; boşta da sürüyorsa dönen parçalara ve yataklara bakılır. Elle titreşim kontrolü yalnız makine durdurulup enerjisi kesildikten sonra yatak gövdesi ve bağlantılar üzerinde yapılır, çalışan bir kırıcının hareketli parçalarına yaklaşılmaz.
Gres, conta ve kaçak
Yatak kapağından taşan gresin rengi bilgi verir. Koyu gri ya da siyah gres metal tozu taşıyor olabilir. İçinde ince taş tozu hissedilen gres, contanın görevini yapmadığını gösterir. Labirent contadan su ya da çamur izi geliyorsa yıkamalı hatlarda yağ filmi her an bozulabilir.
Arızaya giden yollar
Sahada incelediğimiz yatak hasarlarının büyük kısmı rulman imalatından değil, çalıştığı ortamdan ve bakım alışkanlığından kaynaklanır. Sebebi bulmadan yeni rulman takmak, aynı arızayı birkaç ay sonra tekrar yaşamak demektir.
Kirlenme ve yanlış yağlama
Ocak tozu rulmanın en sinsi düşmanıdır. Gres tabancasının ucu silinmeden basılan her pompa, yatağın içine bir miktar toz taşır. Fazla gres de az gres kadar zarar verir: yatak gövdesi tamamen dolduğunda yağ çalkalanır, ısınır ve contayı zorlar. Farklı kıvamdaki ya da farklı kalınlaştırıcıya sahip gresleri karıştırmak yağ yapısını bozabilir. Kılavuzdaki gres sınıfına ve miktara bağlı kalın; ürün değiştirecekseniz önce eski gresi temizleyin.
Aşınmış parçaların taşıdığı ek yük
Darbeli kırıcıda kırılmış ya da farklı ağırlıkta eşleştirilmiş bir blow bar takımı rotoru dengesiz döndürür ve bu dengesizlik her devirde rotor mili yataklarına vurur. Çeneli kırıcıda aşınmış çene plakası ile daralmış kırma boşluğu, eksantrik yatakların taşıdığı basma yükünü artırır. Kırma odasına giren bir kova dişi ya da delici ucu gibi öğütülemeyen metal ise yatakta ani bir darbe izi bırakır. Aşınma parçalarını zamanında ve takım hâlinde değiştirmek, rulman bakımının ayrılmaz parçasıdır.

Montaj ve hizalama hataları
Rulmanı mile çekiçle vurarak takmak, bileziklerde gözle görülmeyen çentikler bırakır. Kasnak hizasızlığı ve aşırı gerilmiş kayışlar yatağa sürekli yan yük bindirir. Mobil tesislerde zemin sağlam hazırlanmadığında şase çalışırken esner; bu esneme elek ve kırıcı yataklarının eksen hizasını bozar. General 02 gibi 76.000 kg ağırlığındaki tek şaseli bir tesisin sabitleme ayaklarının düz ve taşıyıcı bir zemine oturması bu yüzden yalnız güvenlik değil yatak ömrü meselesidir. Model ayrıntısı için General 02 ürün sayfasına bakabilirsiniz.
Elek eksantrik grubunda rulman ömrü
200-300 t/s bandında eleğin rulmanları kırıcıdan daha çok saat titreşim altında kalır. Üstten tahrikli elekte eksantrik ağırlıklı kısa miller kardan şaftla bağlanır ve her yataklama grubunda 2 özel elek rulmanı bulunur. Yataklama grubu sayısı elek alanına göre değişir: 14 m²'den küçük eleklerde 2, daha büyüklerde 4 grup kullanılır. Bu, 2000×5000 mm ölçüsündeki ELK-U2050'de 2 grup ve toplam 4 rulman, 2400×6000 mm ölçüsündeki ELK-U2460'ta ise 4 grup ve toplam 8 rulman anlamına gelir. Yedek rulman stoğunu planlarken bu sayıyı esas alın. Modellerin tam listesi üstten tahrikli elek sayfasında ve titreşimli elekler kategorisinde bulunuyor.
Elek rulmanını zorlayan sebeplerin başında gövdeye eklenen kütle gelir. Nemli ve killi malzemede tellerin arasına yapışan çamur, eleğin titreşen ağırlığını artırır. Gevşek bağlanmış bir tel panelinin her vuruşta gövdeye çarpması da yataklara düzensiz yük gönderir. Tel değişiminde gergi düzenini eksiksiz kurmak ve gövdeyi yapışan malzemeden temizlemek, rulman değişim aralığını doğrudan etkiler.
Vardiyadan revizyona önleme planı
Önleme planı, ekibin her gün uygulayabileceği kadar sade olmalı. Aşağıdaki liste, 200-300 t/s hatlarında saha ekiplerine önerdiğimiz düzenin özetidir; aralıkları kendi makinenizin kılavuzuna göre ayarlayın.
- Her vardiya başında kırıcı ve elek yataklarının sıcaklığını aynı noktadan ölçün ve kaydedin.
- Gres basmadan önce nipeli ve tabanca ucunu silin; kılavuzdaki miktarın üstüne çıkmayın.
- Haftalık turda conta çevresinde toz, çamur ve gres taşması olup olmadığına bakın.
- Kayış gerginliğini ve kasnak hizasını aylık kontrol edin, kayışları takım hâlinde değiştirin.
- Blow bar ve çene plakası değişimini takım hâlinde yapın, darbeli rotorda parçaları tartarak eşleştirin.
- Elek tellerinin gerginliğini ve gövdedeki yapışmayı her duruşta kontrol edin.
- Söktüğünüz her rulmanı atmadan önce inceleyin; hasar izinin tipini kayda geçirin.
Otomasyonlu hatlarda bu takibin bir kısmı ekrana taşınabilir. Otomasyon ve kontrol sistemimizde sıcaklık ve titreşim sensörleri saha enstrümanları arasında yer alır; kırıcı akımı eşik değere yaklaşınca besleyici yavaşlatılır, alarm geçmişi de kayıt altında tutulur. Sensör hangi yatakta ve hangi eşikle kullanılacaksa projede birlikte belirlenir.

Yedek parça tarafında, rulman ile birlikte değişmesi gereken conta, burç ve gres nipellerini aynı pakette tutmak duruş süresini kısaltır. Aşınma parçaları ve diğer yedekler için yedek ve aşınma parçaları kategorisine göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Rulman ısınıyorsa makineyi hemen durdurmalı mıyım?
Sıcaklık kılavuzdaki sınıra yaklaşıyor ya da kısa sürede hızla yükseliyorsa evet. Yavaş bir artış varsa üretimi planlı duruşa kadar sürdürüp ölçüm sıklığını artırabilirsiniz. Karar her zaman makinenin kılavuzundaki değerlere göre verilir.
Bir rulman bozulduğunda karşı taraftakini de değiştirmek gerekir mi?
Elek yataklama gruplarında ve rotor milinde çiftleri birlikte değiştirmek genelde daha doğrudur, çünkü aynı yükü aynı süre taşımışlardır. Sökülen rulmanın hasar izine bakarak karar verin; kirlenme izi varsa diğer yatak da aynı ortamda çalışmıştır.
Rulman arızası garanti kapsamında mı?
Makinelerimiz aşınma parçaları hariç 1 yıl garantilidir. Bir yatak arızasının nasıl değerlendirileceği arızanın sebebine bağlıdır; bu yüzden yağlama ve sıcaklık kayıtlarını düzenli tutmak her iki taraf için de işi kolaylaştırır. Ayrıntılı koşullar teklif ve sözleşmede yer alır.
Yağlama aralığını kendimiz uzatabilir miyiz?
Kılavuzdaki aralık standart çalışma koşulu içindir. Çok tozlu, sıcak ya da yıkamalı bir sahada aralığı uzatmak yerine kısaltmak gerekebilir. Değişiklik yapmadan önce gres durumunu ve sıcaklık kaydını birkaç hafta izleyip bizimle paylaşın.
Bakım ekibine son not ve teklif
200-300 t/s hatlarında rulman arızası, çoğu zaman kirlenmenin, dengesiz rotorun ya da gevşek bir elek telinin sonucudur. Sıcaklığı her vardiya kaydetmek, gresi temiz basmak ve aşınma parçalarını takım hâlinde değiştirmek bu arızaların çoğunu planlı duruşa çevirir. General Makina 1976'dan bu yana İzmir'de kırıcı, elek ve komple tesis üretiyor; ISO 9001 ve CE belgeli makinelerimiz için yedek rulman, aşınma parçası ya da yeni hat ihtiyacınızı malzeme cinsi ve hedef kapasiteyle birlikte iletişim sayfamızdan iletin, ekibimiz projenize uygun teklifi hazırlasın.
Teknik terimlerin açıklamaları: Terimler Sözlüğü




