Elek verimi ve eleme alanı hesabı

Bir tesiste eleme darboğazı tartışılırken en sık duyulan cümle, eleğin küçük geldiğidir. Oysa elek verimi ve eleme alanı hesabı yapılmadan bu yargı doğrulanamaz: aynı makine, yatak derinliği ve yakın boy oranı değiştiğinde bambaşka bir kapasiteyle çalışır. Doğru sıra şudur; önce mevcut eleğin verimi elek analiziyle ölçülür, sonra hedef tonaj için gerekli alan çarpanlarla hesaplanır ve ancak bundan sonra makine büyütülür ya da kat sayısı değiştirilir.

Elek verimi ve eleme alanı hesabı neyi ölçer

Eleme verimi, besleme içindeki alt boy malzemenin ne kadarının gerçekten alttan geçtiğini gösteren bir geri kazanım oranıdır. Bu oran, üç akıştan alınan numunelerin elek analiziyle hesaplanır ve tonaj ölçmeye gerek bırakmaz. Yaygın kullanılan iki ürün bağıntısı şu biçimdedir: E = c(f − u) ⁄ f(c − u). Burada f beslemedeki alt boy oranı, c alt ürün içindeki alt boy oranı, u ise üst üründeki alt boy oranıdır. Üst üründe ne kadar çok ince kalmışsa u büyür ve verim düşer; kaçak inceyi tartmaya değil, elemeye bakmak gerekir.

Bu ölçüm, iyileştirmeden önce ve sonra aynı noktalardan alınan numunelerle tekrarlanmalıdır. Tek bir ölçüm, malzeme neminin ve besleme debisinin o anki değerini yansıtır; karar için en az birkaç vardiyaya yayılmış ölçüm gerekir.

Gerekli eleme alanının hesabı

Alan hesabında sanayide yerleşik yöntem, temel kapasiteyi bir dizi düzeltme çarpanıyla ölçeklemektir. Gerekli alan, göz açıklığından küçük besleme miktarının temel kapasite ile çarpanların çarpımına bölünmesiyle bulunur. Temel kapasite, belirli bir göz açıklığı için birim alandan geçebilecek malzeme miktarını standart koşullarda tanımlar; çarpanlar ise gerçek beslemenin standarttan ne kadar saptığını ifade eder.

Bu yöntemin değeri kesin bir sayı vermesinde değil, hangi değişkenin sonucu ne yönde ittiğini görünür kılmasındadır. Aynı tonaj, açık alanı yüksek bir örtüyle küçük bir makinede elenebilirken, tıkanmaya yatkın bir örtüyle iki kat alan isteyebilir.

Yatak derinliği: hesabın görünmeyen sınırı

Alan hesabı doğru çıksa bile malzeme yatağı boşaltma ucunda fazla kalınsa elek tasarım kapasitesine ulaşmaz. Tabakanın altındaki ince malzeme yüzeye temas edemez ve elenmeden üst üründe kalır. Yatak derinliği; besleme debisi, elek genişliği, malzemenin yığın yoğunluğu ve ilerleme hızıyla belirlenir. Pratikte darboğaz çoğu zaman elek alanı değil, dar besleme genişliğidir; malzeme tüm genişliğe yayılmadan girerse eleğin bir bölümü boşta çalışır.

Yakın boy malzeme ve körleme

Göz açıklığına çok yakın taneler elemenin en zor bölümüdür; bu taneler ya gözde takılır ya da birkaç kez zıplayıp üst üründen çıkar. Nemli ve killi beslemede takılan taneler gözü kapatır ve açık alan hızla düşer. Bu durumda çözüm makineyi büyütmek değil, örtü tipini, açıklığı veya eleme rejimini değiştirmektir. Kuru ve yıkamalı eleme arasındaki tercihin kapasiteye etkisi için kuru ve yıkamalı eleme karşılaştırmasına bakılabilir.

Makine tarafı: hareket, eğim ve kat sayısı

Verimi belirleyen ikinci küme makine parametreleridir. Dairesel hareketli eğimli elekler ilerlemeyi yerçekiminden alır ve genel agrega işinde yaygındır; doğrusal hareketli yatay elekler ilerlemeyi titreşim açısından alır, tesis yüksekliğini düşürür ve boyut kontrolünü sıkılaştırır. Genlik iri malzemede yatağı kabartmak için büyütülür, frekans ince ayrımda yükseltilir. Kat sayısı arttıkça alt katların beslemesi üst katın verimine bağımlı hâle gelir; üst katta kaçan ince, alt katın hesabını bozar. Ürün tarafındaki seçenekler ve gövde ölçüleri için konvansiyonel titreşimli elek sayfası başlangıç noktasıdır.

Verimi düşüren saha nedenleri

Ölçülen verim beklenenin altındaysa sırasıyla şunlar kontrol edilir: besleme malzemenin tüm elek genişliğine yayılıp yayılmadığı, örtünün gerginliği ve yırtık olup olmadığı, gözlerin körlenmiş olup olmadığı, yay ve lastik takozların oturması, titreşim genliğinin dört köşede eşit ölçülmesi, eğim açısının değişmiş olması ve besleme neminin arttığı. Bu listedeki maddelerin çoğu para harcamadan düzeltilebilir; makine büyütme kararı ancak hepsi elendikten sonra gündeme gelmelidir.

Sık sorulan sorular

Verim ölçümü için hangi numuneler yeterlidir?

Besleme, alt ürün ve üst üründen eşzamanlı alınan üç numune yeterlidir; her biri aynı vardiyada ve kararlı besleme sırasında alınmalıdır.

Kapasite yetmiyorsa önce ne değiştirilir?

Önce açık alanı ve göz şeklini gözden geçirmek gerekir, çünkü bu değişiklik makine değiştirmeden alan ihtiyacını doğrudan etkiler.

Yüksek verim her zaman hedef midir?

Hayır. Çok yüksek verim daha büyük alan ve daha düşük tonaj demektir; hedef, ürün şartnamesinin izin verdiği en düşük veriminde çalışmaktır.