Fas'ta Fosfat Sahalarında Kullanılan Ağır Hizmet Tipi Konkasör

Fas'ta fosfat cevheri kırıcıya, bir agrega ocağındaki kireçtaşı gibi tek tip bir kaya olarak gelmez. Aynı kepçede gevrek fosfat katmanı, yapışkan marn ve kil ara seviyeleri ve yer yer çok sert çakmaktaşı (silis) bantları birlikte bulunur. Saatte 250-450 ton işleyecek ağır hizmet tipi bir konkasör hattı bu yüzden kapasite rakamından önce bu üç malzemenin birlikte nasıl davrandığına göre kurulur. Bu yazıda Khouribga, Benguerir-Gantour ve Boucraa gibi fosfat havzalarının genel besleme karakterini çerçeve alarak hedef aralığı karşılayan gerçek modelleri, besleyici seçimini, aşınma parçası planını, enerji ve kumanda tarafını ve sevkiyatı ele alıyoruz. Belirli bir sahanın cevher analizi, tane boyu şartı ve işletme kuralları ise her zaman o sahanın işletmecisinden ve proses şartnamesinden teyit edilmelidir.
Fosfat cevheri kırıcıya nasıl ulaşır: havzalardaki besleme karakteri
Fas fosfatı tortul kökenlidir; cevherli seviyeler çoğunlukla kireçtaşı, dolomit ve marn katmanlarıyla ardalanır. Örtü kazısından sonra sökülen tüvenan ekskavatör ya da loderle bunkere döküldüğünde içinde birbirinden çok farklı davranan malzemeler taşır. Bunların oranı kırıcı tipinden besleyiciye, elek tellerinden astar alaşımına kadar her kararı değiştirir. Bu nedenle teklif sürecinin ilk adımı, farklı cephelerden alınmış temsilî numunelerin laboratuvarda nem, kil içeriği, serbest silis oranı ve Bond aşındırma indeksi (Ai) açısından test edilmesidir. Tek bir numuneye dayanarak hat seçmek, sahanın en kötü gününü değil en iyi gününü tasarlamak anlamına gelir.
Killi ve nemli ara seviyeler
Marn ve kil, kurak aylarda toz olarak sorun çıkarırken yağışlı dönemde ızgara aralıklarına yapışır. Sabit ızgaralı bir besleyicide bunun adı körleşmedir (blinding): ince kısım ayrılamaz, kırıcıya gereksiz yük biner ve hat kapasitesi beklenmedik biçimde düşer. Darbeli kırıcının kırma plakalarında ve eleğin üst katında da yapışkan malzeme birikerek akışı daraltabilir. Killi cephelerden gelen malzemenin oranı mevsime göre değişiyorsa, besleme kademesi en kötü senaryoya göre seçilmelidir.
Çakmaktaşı bantları ve aşındırıcılık
Fosfat katmanının kendisi görece yumuşaktır; ancak aradaki silisli nodüller ve bantlar tabloyu değiştirir. Ürün verilerimize göre serbest silis oranı %10'u ya da Bond Ai değeri 0,15'i geçen besleme, darbeli kırıcının blow bar'larını çok hızlı tüketir. Bu sınırın altında kalan ve kili yönetilebilir bir cevherde darbeli primer yüksek küçültme oranı verir; sınırın üzerindeki beslemede ise basma prensibiyle çalışan çeneli kırıcı daha doğru başlangıç noktasıdır. Aynı sahada iki durumun da görülmesi olağandır, bu yüzden hat bazen iki farklı kırma yolu içerecek şekilde planlanır.
250-450 t/s aralığı için gerçek konfigürasyonlar
Bu aralığı tek bir rakam olarak değil, işletmenin bugünkü tonajı ile birkaç yıl sonra ulaşmak istediği tonaj arasındaki yol olarak okumak gerekir. Aşağıdaki tablo, ürün sayfalarımızdaki üretici verileriyle dört farklı yolu karşılaştırır.
| Konfigürasyon | Ana kırıcı | Kapasite (t/s) | Maks. besleme (mm) | Güç | Uygun olduğu durum |
|---|---|---|---|---|---|
| Sabit hat, darbeli primer | GNR PDK01 (rotor 1400×1500 mm) | 250-500 | 1000 | 315 kW kırıcı motoru | Düşük silisli, killi cevher; önde wobbler besleyici |
| Sabit hat, çeneli primer (alt-orta bant) | GNRK 110 (ağız 1100×850 mm) | 200-350 | — | 110/132 kW | Çakmaktaşı bantları belirgin cevher |
| Sabit hat, çeneli primer (üst bant) | GNRK 130 (ağız 1300×1000 mm) | 400-500 | — | 160 kW | 450 t/s'ye yaklaşan sert ve aşındırıcı besleme |
| Tek mobil ünite | General 03, GPS 1415 darbeli | 250-375 | 900 | 750 kVA güç ünitesi | Cephesi ilerleyen, az aşındırıcı damar |
| İki mobil ünite | General 03 + General 640 (GPJ 60 çeneli + GNR 50 darbeli) | 310-475 (toplam) | 900 / 500 | 750 kVA + 300 kVA (opsiyonel) | İki ayrı cephe, biri silisli |
Sabit hat, aynı panoda uzun yıllar kalacak bir işletme için en sağlam yapıdır: beton temel üzerine kurulur ve şase taşıma sınırı olmadığı için daha büyük kırıcı ve daha geniş elek alanı kullanılabilir. Kili yüksek, silisi düşük bir cevherde wobbler besleyicinin arkasına konan GNR PDK01 primer darbeli kırıcı aralığın tamamını tek makinede karşılar. Silis bantları belirginse ana kırıcı çeneli seçilir: 250-350 t/s bandı için GNRK 110, 450 t/s'ye yaklaşan üst bant için GNRK 130 uygundur. Eleme tarafında GNR 2460 (2400×6000 mm, 22 kW) gibi geniş bir dairesel titreşimli elek düşünülür; her ilave katın kapasiteyi yaklaşık %10 azalttığı hesaba katılmalıdır. Sabit taş kırma eleme hatları sayfasında bu dizilimlerin genel kurgusunu görebilirsiniz.
Dekapaj ilerledikçe kırıcıyı cevhere yaklaştırmak isteyen işletmeler için mobil yol öne çıkar. General 03 GPS 1415 primer darbeli kırıcısı, 2400×5000 mm dört katlı eleği ve seri donanım 750 kVA güç ünitesiyle 250-375 t/s üretir; katlanır hidrolik bantları ve sabitleme ayakları sayesinde kazı ve beton temel istemez. 450 t/s'ye çıkmak gerekiyorsa ikinci ünite eklenir: General 640 GPJ 60 çeneli ve GNR 50 darbeli kırıcıyı aynı şasede taşıyarak 60-100 t/s katkı verir ve çakmaktaşının yoğun olduğu ikincil bir cephede çeneli ön kırmanın avantajını sağlar. Diğer seçenekler lastikli mobil kırma eleme tesisleri kategorisinde yer alır.
Besleyici seçimi: hattın verimi bunkerin altında belirlenir
Fosfat hattında kapasite kaybının en sık görüldüğü yer kırıcı değil besleyicidir. Titreşimli ızgaralı besleyici kuru ve aşındırıcı tüvenanda iyi çalışır: GNR 110 modeli 200-300 t/s, GNR 140 modeli 350-600 t/s besleme kapasitesi sunar ve ızgaralı by-pass bölümüyle ince malzemeyi kırıcıya uğratmadan ayırır. Böylece çene ve rotor astarları boşuna yüklenmez. Nemli ve killi beslemede ise aynı ızgara, aralıkları dolduğu anda işlevini kaybeder.
Bu koşul için wobbler besleyici doğru araçtır. GWB1136 modelinde (1100×3600 mm, 18,5 kW, motor-redüktör-zincir tahrik) senkron dönen eliptik diskli miller hareketli bir ızgara gibi çalışır; diskler döndükçe kendini temizler, çamurlu ince kısmı aşağı geçirirken iri kayayı kırıcıya taşır. 1500 mm'ye kadar malzeme kabul eder ve 75-600 t/s besleme aralığıyla 250-450 t/s hattın önüne rahatça oturur. Karar kuralı sadedir: numunelerde kil ve nem belirgin ise wobbler, cevher kuru ve sert ise titreşimli ızgaralı besleyici. Ayrılan ince ve killi kısmın stokta mı tutulacağı yoksa prosese mi gönderileceği de işletmenin cevher şartnamesine göre önceden kararlaştırılmalıdır.

Ağır hizmet tipi ne demek: aşınma metalurjisi ve astar planı
"Ağır hizmet" ifadesi bir sıfat değil, belirli tasarım ve malzeme tercihlerinin toplamıdır. Fosfat sahasında bunu somut hale getiren unsur aşınma parçasının alaşımı ve değişim planıdır. Doğru ölçüt parçanın birim fiyatı değil, kırılan ton başına aşınma maliyetidir; bunu da parça fiyatı, değişim sıklığı ve değişim sırasında yaşanan duruş birlikte belirler. Garanti kapsamı aşınma parçalarını içermediği için bu planın ilk günden yapılması gerekir.
- Çeneli kırıcı plakaları: ostenitik manganlı çelik (Mn13/Mn18/Mn22). Darbe altında pekleşir, yüzey sertliği 200 HB'den 550 HB'ye çıkar; silis oranı yükseldikçe Mn18 ya da Mn22 tercih edilir.
- Darbeli kırıcı blow bar'ları: temiz ve aşındırıcı beslemede yüksek kromlu beyaz dökme demir (yaklaşık 700-800 HB). Gevrek olduğundan iri blok ve yabancı metal içeren beslemede kırılma riski taşır.
- Seramik takviyeli MMC: aşındırıcı uygulamada yüksek kroma göre yaklaşık 2-3 kat ömür sağlar; silis bantlarının sık görüldüğü cephelerde değerlendirmeye değer.
- Besleyici gövdesi: cıvatalı, değiştirilebilir aşınma plakaları ve aşınmaya dayanıklı by-pass ızgaraları gövdeyi korur, değişim süresini kısaltır.
Pratik öneri: ilk yıl için her kırıcıya en az bir takım yedek astar ve blow bar planlayın, ilk değişimde aşınma profilini ölçün ve ikinci siparişin alaşımını bu ölçüme göre seçin. Böylece fosfat damarının gerçek aşındırıcılığı, laboratuvar tahmini yerine sahadaki veriyle belgelenmiş olur.
Enerji, kumanda ve iklim: uzak sahada kesintisiz çalışma
Fosfat havzalarının bir kısmı şebekeden uzak, sıcak ve tozlu iç bölgelerdedir. Mobil ünitelerde güç ünitesi pakete dahil edilebilir: General 03'te 750 kVA seri donanımdır, General 640'ta 300 kVA jeneratör opsiyoneldir. Sabit hatta ise kurulu güç, kırıcı motorlarından (örneğin PDK01 için 315 kW, GNRK 130 için 160 kW) elek ve konveyör motorlarına kadar tek tek listelenir ve şebeke bağlantısı ya da jeneratör kapasitesi bu listeye göre seçilir.
Kumanda tarafında otomasyon sistemi iki somut fayda sağlar. Birincisi, kırıcı akımı eşik değere yaklaştığında besleyici yavaşlatılır, akım normale dönünce besleme yeniden artırılır; killi bir yığın aniden geldiğinde kırıcı tıkanmadan yükü atlatır. İkincisi, ekipmanlar akışın tersine, stok bandından besleyiciye doğru sırayla devreye alınır ve bir makine durduğunda önceki kademeler de durur; yüklü bant üzerinde kalkış yapılmaz. Alarm geçmişi ve vardiya tonajı kayıt altına alındığı için servis ekibi arızaya bağlantı üzerinden ön teşhis koyabilir.

Toz ve sıcaklık için alınacak önlemler projeye göre seçilir: aktarma noktalarında su püskürtmeli toz bastırma, bant kapakları, panolarda filtreli havalandırma ve motor soğutucularının düzenli temizliği. Bunlar her modelde seri donanım değildir; sahanın koşullarına göre teklif aşamasında ayrıca listelenmelidir. Benzer bir iklimde çalışan gerçek bir örnek olarak Suudi Arabistan'daki 250 t/s'lik GNR PDK 02 sabit tesisini inceleyebilirsiniz.
Limandan sahaya sevkiyat ve teklif öncesi kontrol listesi
İzmir'den çıkan ekipman Fas'a deniz yoluyla ulaşır; Kazablanka, Jorf Lasfar ya da Safi gibi Atlantik limanlarından sonra iç bölgelere karayoluyla taşınır, Boucraa çevresindeki sahalar için Laayoune limanı coğrafi olarak daha yakındır. General 03 uluslararası nakliye standardındaki 4 akslı şasesi üzerinde, General 640 ise 38.000 kg ağırlığı ve 3500×17000×4500 mm yükleme ölçüsüyle tek TIR'a sığacak kompaktlıkta yola çıkar. Sabit hat modüller halinde gönderilir ve sahada beton temel gerektirir; temel projesi ile montaj takvimi teklifle birlikte konuşulmalıdır.
Teklif talebinize aşağıdaki bilgileri eklerseniz konfigürasyon ilk turda netleşir:
- Hedef kapasite: bugünkü ve ileride ulaşılacak t/s değeri ile günlük çalışma saati.
- Numune sonuçları: nem, kil oranı, serbest silis ve Bond Ai değeri.
- En iri tüvenan blok boyu ve sökme yöntemi (ekskavatör ya da patlatma).
- Zenginleştirme tesisinin istediği çıkış boyu ve fraksiyon sayısı.
- Enerji kaynağı: şebeke ya da jeneratör ve kurulu güç sınırı.
- Hattın aynı yerde mi kalacağı, yoksa cephe ilerledikçe taşınacağı.
- Varış limanı ve limandan sahaya kadar yol koşulları.
Sık sorulan sorular
Fosfat için darbeli mi, çeneli mi primer kırıcı seçilmeli?
Kararı numune verir. Serbest silis %10'un ve Bond Ai 0,15'in altında kalıyorsa darbeli primer yüksek küçültme ve kübik ürün sağlar; GNR PDK01 250-500 t/s ile aralığı tek başına karşılar. Çakmaktaşı bantları bu eşiği aşıyorsa çeneli kırıcıyla (GNRK 110 ya da GNRK 130) başlamak blow bar tüketimini önler.
Killi cevherde ızgaralı besleyici kullanılabilir mi?
Kuru dönemde çalışabilir, ancak nemli ve yapışkan beslemede ızgara körleşir. Yıl boyunca kil oranı yüksek kalan cephelerde GWB1136 wobbler besleyici daha güvenli bir seçimdir.
Mobil tesisle 450 t/s'ye ulaşılabilir mi?
Tek lastikli ünitede üst sınır General 03 ile 375 t/s'dir. 450 t/s için ikinci bir ünite gerekir; General 03 ile General 640 birlikte 310-475 t/s bandını verir. Sürekli olarak 450 t/s civarında çalışılacaksa sabit hat da mutlaka değerlendirilmelidir.
Garanti, belgeler ve fiyat nasıl belirlenir?
Ekipmanlar ISO 9001 ve CE belgelidir; aşınma parçaları hariç 1 yıl garanti verilir. Fiyat ve teslim takvimi seçilen konfigürasyona, opsiyonel donanıma ve sevkiyat koşullarına göre projeye özel teklifte belirlenir.
Sonuç
Fas fosfat sahasında 250-450 t/s'lik ağır hizmet hattının doğru kurgusu üç soruya dayanır: cevherde ne kadar kil var, silis bantları ne kadar aşındırıcı ve işletme aynı yerde mi kalacak? Kil yüksekse wobbler, silis yüksekse çeneli primer, saha sabitse beton temelli hat, cephe hareketliyse General 03 ve gerektiğinde ikinci bir ünite. 1976'dan beri İzmir'de üretim yapan ekibimiz numune sonuçlarınızla birlikte hat yerleşimini ve aşınma planını hazırlayabilir; teklif için iletişim sayfamızdan bize ulaşın.
Teknik terimlerin açıklamaları: Terimler Sözlüğü




