Kırma Tesisinde Solunabilir Silis Tozu Maruziyeti

Kırma tesisinde solunabilir silis tozu maruziyeti, sahada en çok küçümsenen risklerden biridir; çünkü tehlikeli olan kısım görünmez. Havada asılı kalan iri tanecikler burun ve boğazda tutulurken, kristal yapılı silikanın akciğer alveollerine kadar inen ince fraksiyonu yıllar içinde geri dönüşü olmayan doku hasarı bırakır. Kaya ne kadar kuvars içeriyorsa, kırma ve eleme sırasında açığa çıkan bu fraksiyon o kadar zengindir.

Solunabilir fraksiyon nedir

Toz tek bir büyüklük değildir. İş hijyeninde havadaki partiküller, solunum sisteminde nereye kadar ulaştıklarına göre sınıflanır. Solunabilir fraksiyon, alveollere erişebilen en ince kısımdır ve EN 481 standardındaki örnekleme sözleşmesi ile tanımlanır; bu sözleşmede yakalama eğrisinin yüzde 50 kesim noktası 4 mikrometre aerodinamik çaptadır. Bu yüzden bir vardiyada "toz yok" izlenimi veren bir ortam, ölçüldüğünde sınır değerin üzerinde çıkabilir: görünen buluta neden olan iri tanecikler hızla çöker, tehlikeli olan ince kısım saatlerce havada kalır.

Kırma tesisinde solunabilir silis tozu maruziyeti nerede yoğunlaşır

Toz üretimi tesis boyunca eşit dağılmaz. Yoğunlaştığı noktalar bellidir: besleyici ağzı ve kamyon boşaltma alanı, primer kırıcının besleme kutusu, konveyör aktarma noktaları, elek üstü ve elek altı boşalma ağızları, kuru eleme yapılan katlar, stok konisi altındaki tünel çıkışları ve süpürme ile temizlik yapılan platformlar. Operatör kabini, bakım ekibi ve numune alan laboratuvar personeli farklı maruziyet profillerine sahiptir; bu yüzden tek bir ölçüm bütün tesisi temsil etmez.

Kuru çalışan bir eleme katı, aynı kapasitede yaş çalışan bir kattan belirgin biçimde daha fazla ince toz salar. Süreç seçimi bu nedenle bir toz kararıdır; kuru veya yıkamalı eleme tercihi ürün kalitesi kadar solunum riski üzerinde de belirleyicidir.

Sınır değerler ve hangi mevzuatın bağlayıcı olduğu

Maruziyet sınır değerleri ülkeden ülkeye değişir ve tesisin bulunduğu ülkenin mevzuatı bağlayıcıdır. Uluslararası uygulamada en sık karşılaşılan iki çerçeve şudur:

Tabloyu okurken iki nokta atlanmamalıdır. Birincisi, değerler solunabilir fraksiyonun içindeki kristal silikaya aittir, toplam toza değil. İkincisi, sekiz saatlik ortalama, dokuz veya on iki saatlik vardiyada olduğu gibi kullanılamaz; uzun vardiyada ortalamanın düzeltilmesi gerekir.

Maruziyet nasıl ölçülür

Geçerli sonuç, ortam havasından değil kişiden alınır. Örnekleme pompası çalışanın kemerine takılır, siklonlu ayırıcı ise yaka hizasında, solunum bölgesinde durur. Siklon iri taneleri merkezkaç kuvvetiyle ayırır ve yalnız solunabilir fraksiyonu filtreye bırakır. Debinin siklon tipine göre kalibre edilmesi zorunludur; on milimetrelik naylon siklonda 1,7 L/dk, Higgins-Dewell tipinde 2,2 L/dk değerleri yaygın uygulamadır ve debi sapması kesim noktasını kaydırır.

Filtre laboratuvarda önce gravimetrik olarak tartılır; bu, solunabilir toz kütlesini verir. Ardından kristal silika miktarı X ışını kırınımı ya da kızılötesi spektroskopi ile belirlenir. X ışını kırınımı kuvars, kristobalit ve tridimit ayrımını yapabildiği için tercih edilir; kızılötesi yöntem daha hızlıdır ama başka minerallerin girişimine açıktır. Uygulamada NIOSH 7500 ve NIOSH 7602 yöntemleri ile MDHS 101 yöntemi bu iki yaklaşımın karşılığıdır.

Önlem sırası: önce kaynak, en sonda maske

Etkili bir program kaynaktan başlar. Sırayla uygulanacak başlıklar şunlardır: aktarma noktalarında düşme yüksekliğini azaltmak ve kapatma sacı ile hava sürüklenmesini kesmek; kırıcı besleme ve boşaltma ağızlarında ince damlacıklı sulama kullanmak; elek katlarını kapatmak ve gerektiğinde torbalı filtre ile emiş yapmak; yolları ve stok sahasını nemli tutmak; operatör kabinine filtreli pozitif basınçlı hava vermek. Kuru süpürme ve basınçlı hava ile temizlik, çökmüş tozu yeniden havalandırdığı için yasaklanmalı, yerine ıslak temizlik veya endüstriyel vakum konmalıdır.

Maske sınıfı nasıl seçilir

Solunum koruyucu son savunma hattıdır ve ancak ölçülen maruziyet ile birlikte anlam kazanır. EN 149 standardındaki filtreli yarım maskeler üç sınıfa ayrılır:

Kristal silika söz konusu olduğunda FFP3 sınıfı esas alınır; FFP2 düşük riskli, kanserojen olmayan tozlar için düşünülebilir. Atanmış koruma faktörü, maskenin ortam derişimini kaça böldüğünü gösterir, ancak bu değer yalnız yüz sızdırmazlığı sağlandığında geçerlidir. Bu nedenle sızdırmazlık testi ve sakal politikası, maskenin sınıfı kadar önemlidir. Tozun yoğun olduğu ortamlarda tıkanma direncini gösteren dolomit işareti taşıyan modeller vardiya boyunca daha rahat nefes verir.

Sağlık gözetimi

Silikoz sinsi ilerler ve erken evrede belirti vermez. Bu yüzden maruziyet grubundaki çalışanlar için işe giriş muayenesi, periyodik akciğer görüntülemesi ve solunum fonksiyon testi bir program halinde yürütülür. Kayıtların çalışan bazında ve uzun süreli tutulması, hem bireysel takip hem de ölçüm sonuçlarının yorumlanması için gereklidir. Ölçüm, önlem ve sağlık gözetimini birlikte yürütmek iş güvenliği programının çekirdeğini oluşturur.

Sık sorulan sorular

Görünür toz yoksa ölçüm gerekli mi

Gereklidir. Görünürlük iri taneciklerle ilgilidir; solunabilir fraksiyon çıplak gözle ayırt edilmez ve tek başına gözlem risk değerlendirmesi yerine geçmez.

Sulama tek başına yeterli olur mu

Çoğu tesiste değildir. Sulama aktarma ve kırma noktalarında etkilidir, ancak kapatma, emiş ve temizlik disiplini ile birlikte uygulanmadığında ince fraksiyon havada kalmayı sürdürür.

Ölçüm hangi sıklıkla tekrarlanır

Süreçte, kaya kaynağında, kapasitede veya toz önleminde değişiklik olduğunda ve düzenli aralıklarla tekrarlanır; sıklık ulusal mevzuat ve risk değerlendirmesi ile belirlenir.